باید های گفتاری وآداب سخن گفتن از دیدگاه قرآن (1)
1030 بازدید
تاریخ ارائه : 1/2/2013 12:00:00 PM
موضوع: اخلاق و عرفان

قرآن کریم ، کلام الهی و پیام آسمانی است که خداوند متعال جهت هدایت و سعادت انسان آنرا نازل فرمود ، کلامی است زیبا ، رسا ، پر مطلب و در اوج فصاحت و بلاغت که برای عوام و متخصیصان علوم ، پیام و درس آموزنده دارد تکرار آن ، ملال آور نیست و تفکر و تدبیر در آن ، چشمه های حکمت و اندیشه و طریق هدایت را در مسیر انسانیت قرار می دهد ، هم به گمشدگان وادی حیرت ، راه نجات و سعادت را نشان می دهد و هم به پویندگان طریق هدایت ، عزّت و شرافت می بخشد ، نه فروغ صحبتش به خاموشی می گراید و نه آموزه های حیات بخشش رنگ زوال و نابودی می پذیرد زیرا که : « انّا نحن نزّلنا الذکر و انّا له لحافظون» (1)


ما قرآن را نازل کردیم و حفاظت از آن بر عهده ی خودمان است.

مصطفی را وعده کرد الطاف حق                              گر بمیری تو ، نمیرد این سَبَق

من کتاب و معجزت را حافظم                                  بیش و کم کن را زقرآن رافضم

از هراس و ترس کفار لعین                                    دینت پنهان می شود زیر زمین

من مناره پر کنم آفاق را                                      کور گردانم دو چشم عاق را

چاکرانت شهرها گیرند و جاه                                  دین تو گیرد زماهی تا به ماه

تا قیامت باقیش داریم ما                                     تو مترس از نسخ دین ای مصطفی (2)

قرآن کریم ، امانت پیامبر عظیم الشأن اسلام است که فرمود : انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی (3). لذا بر ما مسلمانان است که آن را پاس بداریم و امانت دار خوبی باشیم ، پاسداشت و امانتداری در قرائت آن ، نیکو نگه داری و حفظ حرمت آن ، حفظ آیات روح بخش کلام وحی ، تدبّر و تفکر در آن و عمل به دستورات الهی است که همه جزو وظایف مسلمانان و جامعه اسلامی است و اساس این وظیفه ، همان عمل به دستورات الهی و آیات روح بخش قرآن کریم است.

در این مقاله بر آنیم که در راستای عمل به قرآن و دستورات خداوند متعال به صورت موضوعی ، آیاتی چند در باره ی آداب سخن گفتن و بایدهای گفتاری را بررسی نماییم ، گفتار و کلام که نعمت بزرگ الهی بر انسان است و وجه تمایز انسان بر دیگر موجودات و مخلوقات می باشد و ابزار گفتار را هم خداوند در اختیار انسان قرار داد تا او در راستای اهداف متعالی انسانیت وکمال خود بهره گیرد و به جایی برسد که همکلام با فرشتگان و ملکوت اعلی و بالاتر حتی همکلام با خداوند متعال گردد ، چنانچه انبیاء و اولیاء الهی به این مقام نائل آمدند و پیامبر خدا حضرت موسی ، مُلّقب به حکیم الله گردید ، لذا با نگاه ارزشی به تکلّم و عنصر زبان به برخی از بایدهای گفتاری از دیدگاه قرآن کریم می پردازیم:

1 ـ محکم و مستدل سخن گفتن:

« یا ایها الذین آمنوا اتقّو الله و قولوا قولاً سدیداً » (4) ای کسانی که ایمان آوردید تقوای الهی پیشه کنید و قول سدید و محکم و مستدل بگویید.

کلمه ی سدید چنانچه مفسران قرآن تفسیر نموده اند به معنای کلامی است که مطابق با واقع وحق باشد و دارای فایده بوده و در آن لغو نباشد ، سخنی که همچون سد محکم مانع از فساد و باطل     می گردد. (5)

گفتار سدید و محکم همان کلامی است که با منطق و عقل ، دلیل و برهان همراه است و چنان از وزانت و استحکامی برخوردار شده است که هیچ گونه شک و شبهه و روزنه تعارض و اختلاف در آن وجود ندارد و چون استحکام و منطق به همراه خود دارد ماندگار و جاوید خواهد بود و ثبات و بقاء آن همانند کلام خدا در قرآن ماندگار است.

این آیه دستور مهمی به جامعه اسلامی و مسلمانان و بلکه تمام نیک اندیشان و مُصلحان می دهد که سخن را با منطق و بُرهان استحکام بخشند و بدون پشتوانه ی قوی ، سخن نگویند ، لذا در حدیث شریف از پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه و آله نقل شده است که :«ما جلسَ رسول الله (صلی الله علیه و آله) علی هذا المنبر قطّ الّا تلا هذه الآیه : یا ایها الذین آمنوا اتقّوا الله قولوا قولاً سدیداً»

هرگز پیامبر بر این منبر ننشست مگر اینکه این آیه را تلاوت می نمود.(6)

علمای اخلاق ، زبان را یکی از نعمتهای بزرگ و با برکت الهی می دانند که مؤثرترین وسیله در هدایت واصلاح افراد است ، ساده ترین راه انتقال مفاهیم دینی به دیگران زبان است ، در عین اینکه معونه ی بسیار اندکی هم بر شخص تحمیل می کند اما در همین حال ، زبان را عضوی خطرناک خصوصاً پر گناه از اعضای بدن می دانند تا بدانجا که «غزالی» صاحب کتاب «احیاء العلوم» بیست گناه و انحراف را بر می شمرد که از زبان صادر شده است. برخی از عالمان دیگر این گناهان را سی گناه برشمرده اند که خود حاکی از هشداری است که زبان ، عاملی بَس خطرناک در ترویج و توسعه گناه است ، لذا پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و سلم فرمودند:« لا یَستقیم ایمان ُ عبدٍ حتّی یَستقیم َ قبله ولا یستقیم َ قبله حتی یستقیم َ لسانه»(7)

ایمان هیچ بنده ای به راستی نمی گراید مگر اینکه قلبش مستقیم گردد و قلبش مستقیم نمی شود جز آنکه زبانش درست شود.

امام سجاد علیه السلام که با تقدیم عبادات خالصانه به درگاه الهی و کنترل زبان از آفتها ، مُلقّب به سید الساجدین و زین العابدین گردیده است   و صف حال اعضای بدن را اینگونه تشریح می نماید که این شرح حال خود هشداری مهم برای مراقبت از زبان می باشد: زبان هر انسان ، صبحگاهان هر روز از اعضاء و جوارح انسان احوالپرسی می کند و می گوید : «کیف اصبحتم ؟» چگونه صبح کردید و حال شما چطور است؟ همه در پاسخ می گویند:« بخیر انْ ترکْتَنا » اگر تو بگذاری ما خوب هستیم تو را به خدا سوگند رعایت حال ما را بنما زیرا « اِنّما نُثابُ بکً و نعاقب بک»  ما به واسطه تو به ثواب می رسیم و یا مجازات می شویم.

گناهانی همچون دروغ وشایعه پراکنی ، سخن چینی ، تهمت و افتراء ، شهادت باطل ، اشاعه ی فحشاء و منکرات ، تبلیغ باطل  و دهها گناه دیگر که همه به واسطه ی زبان اشاعه پیدا می کند در حالی که هیچ دلیل و پشتوانه ای هم ندارد و در اصل ، سخن گفتن بدون دلیل و منطق است.

این آیه هشداری است به جوامع اسلامی که به سرعت تحت تأثیر شایعات و دروغ ها سخنان باطل و بی دلیل قرار نگیرند و کلام را با منطق و برهان قبول کنند و نه تنها خود سخنان لغو و بیهوده و       بی منطق را نگویند بلکه عامل پخش آن سخنان هم نباشند و در صورت پخش ، تحت تأثیر اینگونه از کلمات قرار نگیرند و تا تحقیق و بررسی نکرده اند تحت تأثیر قرار نگیرند و مراقب باشند با پخش اینگونه سخنانی جامعه مورد التهاب و تنش قرار نگیرد تا آرامش روحی و روانی افراد در جامعه حفظ شود و همچنین آرامش جامعه هم حفظ شود که در این صورت همان وعده الهی محقق       می شود که در ادامه آیه مذکور می فرماید:« یُصلح لکم اعمالکم و یغفر لکم ذنوبکم »(9)

کنترل زبان و پخش نکردن سخنان سُست و بی اساس و بدون دلیل ، سبب می شود که اعمال انسان ، صالح باشد و سلامت عمل فرد بر سلامت جامعه هم تأثیر می گذارد و جامعه هم صالح می شود و خداوند متعال هم به واسطه این اعمال نیک ، از گناهان در می گذرد و در این مسیر او را کمک خواهد نمود.

اگر هر شخص مسلمان ، این اصل قرآنی یعنی سخن گفتن به صورت محکم و مستدل را مورد عمل قرار دهد و عامل به آن باشد بسیاری از انحرافات و کجروی ها خصوصاً شایعه پراکنی ، خرافه گویی ،فتنه گری تهمت زنی و دها گناه دیگر که موجب حرمت شکنی افراد و تخریب جامعه می شود از بین می رود و مدینه ی فاضله و آرمان شهر تحقق می یابد.

آدمی مخفی است در زیر زبان                              این زبان پرده است بر درگاه جان

چون که بادی پرده را درهم کشید                        سّرِ صاحب خانه شد بر ما پدید

کاندر آن خانه ، گُهر یا گندم است؟                    گنج زر یا جمله مار و کژدم است

یا در او گنج است و ماری بر کران                       ز آنکه نَبّود گنج زر بی پاسبان (10)

2 ـ نیکو سخن گفتن:

رعایت ادب کلامی در برابر دوست و دشمن و عاری بودن سخن از کلمات نا مناسب و زشت و با زبان خوش و خوب با مردم سخن گفتن ، ادب دیگری است که قرآن کریم بر آن سفارش فرموده است و جزو بایدهای گفتاری قرآن می باشد ، در سوره بقره آیه هشتاد و سوم به پیمانهای الهی که از بنی اسرائیل گرفته است اشاره می کند که آن پیمانها ، جزء اصول و قوانین ثابت الهی در تمام ادیان است ، یکی از آن پیمانها این است :« قولُوا للناس حُسنا» با مردم به نیکی سخن بگویی.

نکته مهم در این آیه این است که خداوند خطاب نمی کند که به هم کیشان و هم مذهبان خود به نیکی سخن بگویید ، بلکه با عموم مردم حتی دشمنان خود ( کلمه ناس یعنی عموم مردم که شامل دشمنان هم می شود) نیکو سخن بگویید.

خالی بودن سخن از کلمات ناپسند و توهین آمیز و فحش و ناسزا ، علاوه بر آنکه معّرفت ادب و نزاکت شخص است ، تأثیر گذاری سخنش را در طرف مقابل هم بیان می کند ، برخی چنان مؤدب به نیکو سخن گفتن شده اند که حتی کلماتی که کوچکترین احساس بی احترامی به طرف مقابل است را به کار نمی برند ، حتی در نزد دوستان و نزدیکان خود که برخی از آداب به خاطر اُنس و الفت برداشته می شود اما هیچ گاه نزاکت کلام و عفت آن را از بین نمی برند ، فرزندان خود را با ادب و احترام صدا می زنند ،به همسران خود با بهترین کلمات یاد می کنند ، دوستان و آشنایان و  هم کیشان و حتی مخالفان خود را با ادب و احترام صدا می زنند ، چه زیبا از کلمات استفاده         می کنند و استخدام الفاظ مناسب در کلام دارند که به قول معروف از بین سه کلام بفرما ، بنشین و بتمرگ که هر سه یه مفهوم را می رساند اما از زیباترین لفظ استفاده می کنند که علاوه بر بیان شخصیت خود ، حرمت طرف مقابل را هم محفوظ نگه می دارند.

سیره و رفتار نبی مکرم اسلام و اهل بیت علیهم السلام و بزرگان دین بیانگر این روش قرآنی است و می توان با الگو گیری از آن بزرگان حتی در مقابل دشمن ، این آیه قرآن را در اعمال و گفتار خود متجلّی سازیم.

در تاریخ نقل شده است  که در ماجرای کربلا ، خصوصاً در روز عاشورا بر خی از لشکریان عمر سعد برای تضعیف روحیه یاران امام حسین علیه السلام از بدترین کلمات استفاده کردند و با طعنه ها و سخنان زشت سعی در تخریب جبهه ی مقابل را داشتند اما امام حسین علیه السلام آن سلاسه ی رسول الله صلی الله علیه و آله کوچکترین بی حرمتی از دهان مبارکشان خارج نشد و با الفاظی حَسن و نیکو با آنان سخن می گفت و درسی جاوید و پایدار در تاریخ باقی نهاد.

درست گوی و بهنگام گوی و نیکو گوی                که سخت مشکل کاری است کارِ گفت و شنود

اگر سلامت خواهی به هر مقام ، زبان                    مکن دراز که آن خنجریست خون آلود(11)

پی نوشتها:

(1)  سوره حجر آیه 9

(2) مثنوی معنوی ، دفتر دوم ص 242 با اندکی تلخیص

(3)صحیح مسلم کتاب فضایل الصحابه ح36

(4) احزاب / 70

(5) تفسیر نمونه ج 17 ص 475

(6) الدر المنشور طبق نقل تفسیر المیزان ج 16 ص 376

(7) بحار الانوار ج 71 ص 287

(8) بحار الانوار ج 71 ص 287

(9)  احزاب / 71

(10) مثنوی معنوی

(11) ملک الشعراء بهار


نویسنده:موسی الرضا تیموری _کارشناس ارشد مذاهب اسلامی